علی محمّد مظفّری

اثبات اینکه اشک خون واقعی قلب است

علی محمد مظفری

این نوشتار بخشی از مقاله موانع بکاء بر معصومین سلام الله علیهم اجمعین از  حقیر است که در اینجا به مناسب ماه صفر تقدیم محضر طلاب و سربازان حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف می گردد.

به تعبیر حضرت صادق سلام الله علیه که فرمودند:«الْقَلْبُ ‏حَرَمُ‏ اللَّهِ فَلَا تُسْكِنْ حَرَمَ اللَّهِ غَيْرَ اللَّه‏[1]»قلب حرم امن الهی است که سلامت آن در گرو اسکان صاحب خانه قرار دارد.سکونت غیر در حرم الله(قلب)، سبب غصب و ایجاد امراض و رذائل قلبی می گردد.

قساوت قلب از جمله این امراض است که از اسباب عدم استطاعت بر بکاء به شمار می آید تا حدی که مرحوم شیخ صدوق نوّر الله مرقده الشریف[2] در روایتی به نقل از اصبغ بن نباته[3] رحمه الله تعالی ،اساسی ترین مانع  بکاء بر مصائب معصومین سلام الله علیهمخاصه سید الشهدا سلام الله علیهرا همین«قساوت قلب» می دانند:« مَا جَفَّتِ الدُّمُوعُ إِلَّا لِقَسْوَةِ[4] الْقُلُوب وَ مَا قَسَتِ‏ الْقُلُوبُ‏ إِلَّا لِكَثْرَةِ الذُّنُوب[5]‏‏»که عامل این رذیله اخلاقی،« کثرت گناه» است و به تعبیر حضرت محمد سلام الله علیه به جناب ابی ذر غفاری رحمه الله تعالی « إِنَّ الْقَلْبَ الْقَاسِيَ بَعِيدٌ مِنَ اللَّه[6]‏» قلب قاسی از خداوند فاصله دارد و این فاصله مانع در جریان اشک و حال بکاء است.

در ارتباط تنگاتنگ «چشم» با « قلب»،مرحوم علامه سید محمد حسن طباطبائی میرجهانی رحمه الله تعالی در کتاب «البکاء للحسین سلام الله علیه»،ماهیت اشک را همان «خون قلب» دانسته که در اثر احتراق قلب ناشی از حزن و اندوه، مهْجَة[7]از رگ ها و مویرگ ها به چشم انتقال یافته و با استحاله و تغییر رنگ به عنوان «اشک[8]»از چشم باکی سرازیر می گردد.

در اثبات این که اشک حقیقی همان خون استحاله شده قلب است، به این فراز امام عصر سلام الله علیه در زیارت ناحیه مقدسه استشهاد می کنیم که حضرت سلام الله علیه در مصائب جد غریبشان سید الشهداء سلام الله علیه می فرمایند:« فَلَأَنْدُبَنَّكَ صَبَاحاً وَ مَسَاءً وَ لَأَبْكِيَنَّ عَلَيْك‏بَدَلَ الدُّمُوعِ دَما[9]»

در این فقره از روایت، ندبه خوانی[10] امام عصر سلام الله علیه در مصائب سید الشهداء سلام الله علیه مقطعی نیست چرا که هر صبح و شام استمرار[11] دارد اما شاهد مثال در اثبات مدعا این فراز است که حضرت فرمودند:« لَأَبْكِيَنَّ عَلَيْك‏ بَدَلَ[12] الدُّمُوعِ دَما»

اساس استدلال بر روی لفظ« بَدَل » است.روایت می فرماید بجای اشک بر تو خون گریه می کنم یعنی از ابتدا خون بوده چرا که آنقدر دامنه مصیبت بر امام سلام الله علیه سنگین است که این مهْجَة پس از سوزش قلب و درک وقایع کربلا و حقیقت عاشورا، بلا واسطه بر چشمان مبارک ایشان انتقال می یابد و مرحله استحاله خون حذف می گردد.

از باب تذکر این ترجمه نادرست که گاهی تسامحا و ذوقی توسط برخی مادحین گفته می شود :(اگر اشک چشمم تمام شد بر تو خون گریه می کنم!!)مستفاد از منطوق کلام مبارک حضرت سلام الله علیه نیست لذا می طلبد طلاب و مبلغین جهت مقابله با این خطا ها در مقوله مرثیه خوانی و ستایشگری اهل بیت سلام الله علیهم اجمعین عالمانه ورود نمایند.

در نصوص روایی نیز عوامل مختلفی مانند:گناه[13]، اکثار کلام در غیر ذکر الهی[14] ،سیری شکم[15]،کثرت اکل[16]  و... از علل قساوت قلب بیان گردیده که فحص بیشتر آن را بر عهده مبلغین و دین پژوهان قرار می دهیم.

علی محمد مظفری

[1] جامع الأخبار(للشعيري)،ص185

[2] محمد بن على بن حسين بن بابويه قمى‏ از اعاظم و اجلای اصحاب که به دعای امام زمان عج متولد گردیدند و به نقل از علامه بحرانی ره مرسلات ایشان مانند مرسلات جناب ابن ابی عمیر ره نزد اصحاب پذیرفته است.

[3] الْأَصْبَغِ‏ بْنِ نُبَاتَةَ التَّمِيمِيِّ السُّلَمِيِّ الْحَنْظَلِيِّ از خواص یاران امیرالمومنین ع و جزء شرطه الخمیس و فردی که در غسل سلمان حضرت را کمک کرد... حلى، حسن بن سليمان بن محمد، مختصر البصائر، 1جلد، مؤسسة النشر الإسلامي - ايران ؛ قم، چاپ: اول، 1421 ق.ص129

[4] لام در« لِقَسْوَة» لام تعلیل است یعنی علت خشکی چشم همان قساوت قلب است

[5] ابن بابويه، محمد بن على، علل الشرائع، 2جلد، كتاب فروشى داورى - قم، چاپ: اول، 1385ش / 1966م.ج1،ص82

[6] ديلمى، حسن بن محمد، أعلام الدين في صفات المؤمنين، 1جلد، مؤسسة آل البيت عليهم السلام - قم، چاپ: اول، 1408ق.ص193

[7] المُهْجَةُ: دَمُ‏ القَلْب‏ (كتاب العين، ج‏3، ص: 398)

[8] تمایز است میان این اشکی که در اثر سوزش قلب جاری گردیده با آب چشمی که در اثر استشمام پیاز و غیر ذلک بوجود می آید و اشک واقعی همان خون قلب یا « مُهْجَة» می باشد.(جهت توضیح و تحقیق بیشتر مراجعه گردد به کتاب البکاء للحسین علامه میرجهانی اصفهانی)

[9] المزار الكبير (لابن المشهدي،ص502

[10] ندبه یعنی گریه همراه با بیان محاسن و فضائل شخص که در این مقام ندبه خوان وجود امام زمان عج و مندوب وجود مبارک سید الشهدا ع ، اهل بیت و یاران با وفای ایشان می باشند.

[11] فعل مضارع ينْدُب‏ دلالت بر استمرار دارد که اولا با لام تاکید و نون ثقیله در لَأَنْدُبَنَّ استعمال گردیده است

[12] بَدَلُ‏ الشّى‏ءِ و بَدِيلُه‏: ما يُجعل عِوَضاً عن الأوّل.

[13] علل الشرائع،ج1،ص82

[14] طوسى، محمد بن الحسن، الأمالي (للطوسي)، 1جلد، دار الثقافة - قم، چاپ: اول، 1414ق.ص4

[15] طبرسى، فضل بن حسن، نثر اللآلئ- سخنان درربار امام على عليه السلام / ترجمه شيخى، 1جلد، بنياد پژوهش هاى اسلامى - مشهد، چاپ: دوم، 1384 ش.ص94

[16] منسوب به جعفربن محمد عليه السلام، امام ششم عليه السلام، مصباح الشريعة، 1جلد، اعلمى - بيروت، چاپ: اول، 1400ق.ص78